Op 9 december 2025, ’s avonds in de metro op weg naar huis van een bijeenkomst in het Rotterdamse Verhalenhuis, kwam ik toe aan het tweede boekje van Rob Kusters ‘Gefeliciteerd, je zit in de OR’. Het lag al een tijdje op de ‘te-lezen-stapel’. Door zijn handzame formaat paste het in mijn jaszak. Het leest gemakkelijk weg.

Dit boekje is een spiegelbeeld van zijn eerste boekje, gericht op bestuurders, ‘Gefeliciteerd, je hebt een OR!’. Ik verwacht eigenlijk dat er nog een derde boekje komt ‘Gefeliciteerd, je bent nu OR-adviseur’. Misschien zelfs nog een vierde ‘Gefeliciteerd, je bent nu ambtelijk secretaris’. Het gezicht van Rob, toen ik dat voorstelde, beloofde dat nog niet.

Zoals de titels al verraden zijn de boekjes gericht op lezers die net bestuurder of OR-lid zijn. Toch kan lezing ook voor meer ervaren mensen nuttig zijn. Zeker als ze het gevoel hebben in een bepaalde stijl van optreden vast te lopen.

Het is met veel zorg geredigeerd. Rob kiest voor een gespreksvorm, hij spreekt de lezer direct aan en neemt de lezer zo mee in zijn redenering. Het gevoel dat ik wel te veel aan de hand werd meegenomen, zegt dus vooral iets over mezelf.

Wat ik ieder geval mooi vindt, is dat schrijfstijl in lijn is met de boodschap. Rob gaat het gesprek aan, zonder vooroordelen, niet vanuit ideologische schietgaten en zeker niet als betweterige deskundige.

Rob is al een tijdje directeur van Adviesbureau Atim. Zijn benadering past in de eigenzinnige traditie van ATIM (zoals het toen geschreven werd) sinds de oprichting in 1979. Onder de vier directeuren – Rob is de vierde, ik was de tweede – kreeg dat steeds op een eigen manier vorm en inhoud kreeg. Atim speelde altijd graag het buitenbeentje in het medezeggenschapswereldje. Wars van de clichématige benadering van veel medezeggenschapsprofessionals waarin ‘zwakke’ ondernemingsraden moeten optornen tegen het geweld van machtige bestuurders. Dat beeld rechtvaardigt natuurlijk het tegen betaling ontvangen van hulp door diezelfde medezeggenschapsprofessionals. In de Atim-benadering is het geloof in de kracht van mensen, van ondernemingsraadsleden, de basislijn.

Terug naar het boek. Rob schetst vier voorkeurstijlen die door ondernemingsraden worden gehanteerd. In de vakliteratuur bestaan meer beschrijvingen van verschillende ‘soorten’ ondernemingsraden. Een overzicht daarvan en de ontwikkelingen daarin is hier een te lange uitweiding. Methodisch zijn die modellen meestal gebaseerd op de combinatie van twee variabelen en komen dan uit op vier soorten of kwadranten. Meestal is één daarvan de ‘slapende’ ondernemingsraad die niet of weinig actief gebruik maakt van de mogelijkheden.

Rob kiest niet voor een modelmatige aanpak, maar voor een empirische benadering, dus op basis van ervaringen. Hij kiest noch oordeelt tussen en over die stijlen. Iedere vorm heeft zijn eigen voor- en nadelen. In mijn eigen woorden zijn die stijlen de ondernemingsraad belangenbehartiger, bewaker van processen en vooral procedures, deskundige of een verzameling van individuele stijlen.

En dan komt het tweede kenmerk van zijn benadering, pragmatisme. Hij schetst een alternatieve stijl ‘praktijkspraak’. Een stijl die volgens hem gemakkelijk en voor iedereen uitvoerbaar is en de beste kansen biedt voor vruchtbaar en prettig overleg met de bestuurder.

Die term ‘praktijkspraak’ roept bij mij wat rillingen in de nek op, omdat ik het associeer met ‘newspeak’. Als begrip door George Orwell gemunt in 1984. Maar ondertussen ook wel, negatief, gebruikt voor de managementspeak die opstijgt uit spreadsheets.

In een notendop komt die praktijkspraak erop neer dat de OR kennis heeft van de zorgen en wensen die op de werkvloer leven, zodat de daaronder liggende gevoelens goed aan de overlegtafel verwoord kunnen worden. De OR is de stem van de medewerkers. Vervolgens bewaakt de OR dat er passend met die wensen en zorgen wordt omgegaan. En als dat niet kan, is de OR benieuwd naar een goede verklaring. Daar volgen vijf uitgangspunten uit:

1. Wees de expert van de werkvloer
2. Blijf in je rol
3. Benut de kracht van ‘samen’
4. Houd oog voor het bredere perspectief
5. Wees nieuwsgierig.

Zoals gezegd een pragmatische keuze, In principe waardenvrij of, wat positiever klinkend, waardenneutraal. En dus minder normatief dan andere ideaalbeelden. Een bekend voorbeeld daarvan is het pleidooi voor een professionele ondernemingsraad uit de jaren negentig van de vorige eeuw.

Het aantrekkelijke van de pragmatische aanpak waarvoor Rob kiest, is dat het de ondernemingsraadsleden ontlast van het opkijken naar een hoge berg van verwachtingen en inspanningen. Met een open geest en op basis van gezond verstand valt er veel te bereiken.

Toch, als ik er nog een keer over nadenk, val ik terug op mijn pleidooi voor de communicatieve OR als strategisch type. Dat type zette ik rond de eeuwwisseling af tegen twee andere strategische types: de toetsende/controlerende OR en de professionele OR. Die communicatieve OR heeft, weliswaar anders geformuleerd, veel gemeenschappelijke trekken met de praktijkspraak van Rob. Het verschil zit er vooral in – en daarin was ik dus normatiever – dat de OR een eigen visie moet ontwikkelen op de blokkades voor een goed functioneren van de onderneming. En het overleg moet richten op het met de bestuurder bereiken van een gedeelde actiebasis om die blokkades aan te pakken. Ik verwachtte dat de OR een eigen agenda had op basis van gedegen diagnoses en een objectieve benadering van de feiten.

Dus inspireerde Rob met zijn boek mij tot een herdenken van mijn standpunten. De waarde van dit boekje voor OR-leden kan zijn dat minder tegen die grote berg van taken en verantwoordelijkheden hoeven aan te kijken en gewoon aan de slag kunnen gaan.